Ευάγγελος Λεμπέσης: Ο κοινωνιολόγος που εξήγησε γιατί οι βλάκες συχνά κυβερνούν τον κόσμο

Μία ημέρα σαν σήμερα, στις 16 Μαΐου 1968, πέθανε ο Ευάγγελος Λεμπέσης που έγραψε το εμβληματικό δοκίμιο «Η τεραστία κοινωνική σημασία των βλακών εν τω συγχρόνω βίω»!
Ευάγγελος Λεμπέσης | Τύπος της εποχής


Έχετε σκεφτεί ποτέ ότι η βλακεία (πρέπει) να αναγνωρίζεται ως πολύτιμη ανθρώπινη ιδιότητα στο πλαίσιο της εξασφάλισης της διαφορετικότητας στην κοινωνία;

Τώρα, βέβαια, θα σκεφτείτε - και με το δίκιο σας, δηλαδή – για ποιον λόγο θα πρέπει να κάτσετε να αναλύσετε το φαινόμενο της βλακείας. Υπάρχει απάντηση. Η απάντηση είναι πως η βλακεία λειτουργεί σαν αντίβαρο στην ευφυΐα και πως αν δεν υπήρχε η βλακεία τότε πώς ακριβώς θα αναγνωρίζαμε την ευφυΐα!


Σας μπερδεύουν όλα αυτά; Μπορεί. Πιθανό. Για τον λόγο αυτό ο κοινωνιολόγος και οικονομολόγος Ευάγγελος Λεμπέσης το 1941, στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής, έγραψε ένα από τα σπουδαιότερα (αν όχι το σπουδαιότερο) έργο του! Το δοκίμιο με τίτλο: «Η τεραστία κοινωνική σημασία των βλακών εν τω συγχρόνω βίω»!
Ο Ευάγγελος Λεμπέσης και οι... βλάκες

Ο Ευάγγελος Λεμπέσης υπήρξε μία από τις πιο οξυδερκείς και ιδιότυπες μορφές της ελληνικής κοινωνιολογικής σκέψης τον 20ο αιώνα. Γεννήθηκξε το 1904 στον Μϋτικα Ευβοίας και πέθανε μία ημέρα σαν σήμερα, στις 16 Μαΐου 1968.

Σπούδασε στα Πανεπιστήμια της Φραγκφούρτης και του Παρισιού, καθώς και στην Ιταλία. Διορίστηκε καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο το 1931, ως καθηγητής κοινωνιολογίας. Εργάστηκε στην κρατική ραδιοφωνία, την Αγροτική Τράπεζα, το Υπουργείο Προεδρίας της Κυβέρνησης και ως αρθρογράφος στον «Οικονομικό Ταχυδρόμο» και το περιοδικό «Εργασία». Συνέγραψε και εξέδωσε πλήθος βιβλίων, δοκιμίων, μελετών.

Το έργο του καλύπτει κοινωνιολογία, πολιτική θεωρία, φιλοσοφία και λογοτεχνία. Ήταν διανοούμενος με έντονα ελιτίστικη αλλά και βαθιά κριτική στάση απέναντι στην κοινωνική πραγματικότητα.

Το δοκίμιο με τίτλο:«Η τεραστία κοινωνική σημασία των βλακών εν τω συγχρόνω βίω» δημοσιεύθηκε πρώτη φορά το 1941 στην «Εφημερίδα των Ελλήνων Νομικών» και προκάλεσε τεράστια συζήτηση.

Έτσι λοιπόν, το δοκίμιο «Η τεραστία κοινωνική σημασία των βλακών εν τω συγχρόνω βίω», δεν είναι απλώς ένα χιουμοριστικό κείμενο. Είναι μια στοχαστική, συχνά σκήρή, αλλά βαθιά διορατική θεωρία για τον τρόπο με τον οποίοι οι κοινωνίες οργανώνουν και αναπαράγουν την εξουσία.

«Η παραγωγή βλακών δεν είναι "ταξική"»

Στην πραγματικότητα, «Η τεραστία κοινωνική σημασία των βλακών εν τω συγχρόνω βίω», είναι μία κοινωνιολογική μελέτη βασισμένη αποκλειστικά στην ανάλυση της δράσης και της συμπεριφοράς των βλακών, που έχει ως αποτέλεσμα την εξέλιξη, την προώθηση και την επικράτησή τους σε ολόκληρη την κοινωνία.

Πρόκειται για ένα εμβληματικό κείμενο το οποίο ο ίδιος ο συγγραφέας αφιέρωσε «εις τους δυναστευόμενους από τους βλάκες, δηλαδή στους ευφυείς»!

Κάποια από τα σημαντικότερα αποσπάσματα μπορείτε να διαβάσετε παρακάτω (σε απόδοση του πρώην πολιτευτή Γιάννη Σαμσούρη) στη δημοτική, ενώ αξίζει να αναφερθεί πως το συγκεκριμένο δοκίμιο έχει γίνει ακόμα και θεατρική παράσταση!

«Στην πολυπληθή κατηγορία των βλακών προσάπτεται, σίγουρα άδικα και επιστημονικά εσφαλμένα, η μομφή, είτε ότι είναι άχρηστοι και περιττό βάρος στην κοινωνία, είτε ότι είναι παράσιτα.

Εκφράζεται συχνά από πολλούς η ανόητη ευχή όπως αυτοί εκλείψουν. Το πρόβλημα των βλακών δεν είναι τόσο απλό όταν ληφθεί υπόψη η στερεά και απολύτως αναγκαία θέση που αυτοί επάξια κατέχουν στην κοινωνική διαστρωμάτωση.

Οι βλάκες διαιρούνται σε δύο αντίθετες μεταξύ τους ομάδες, οι οποίες διέπονται όμως αμφότερες από τον ίδιο νόμο της διαστρωμάτωσης. Η πρώτη ομάδα καταλαμβάνει τις υποδεέστερες στην κοινωνία θέσεις, βρίσκονται δηλαδή σε κατώτατες βαθμίδες της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Είναι περιττό να τονισθεί πόσο ευεργετική για την κοινωνία είναι η ομάδα αυτή διότι χωρίς αυτή δε θα υπήρχε εκμετάλλευση και χωρίς την εκμετάλλευση δεν θα υπήρχε πολιτισμός.

Με την γλώσσα της κοινωνικής διαστρωμάτωσης: χωρίς αυτούς δεν θα υπήρχε διαστρωμάτωση, διότι αντί ανισότητα θα υπήρχε ισότητα, έστω και προς τα πάνω, δηλαδή θα ήταν όλοι ευφυείς , οπότε σύμφωνα με την θεωρία της διαστρωμάτωσης, ακριβώς το ίδιο με το να είναι όλοι βλάκες ,διότι η θεωρία της διαστρωμάτωσης απαιτεί ρητά και ευφυείς και βλάκες και αν ένα από τα δύο σκέλη εκλείψουν, αίρεται ολόκληρος. Χωρίς την σημαντικότατη παρουσία των βλακών, σύμφωνα με την θεωρία της διαστρωμάτωσης, δεν μπορεί μα υπάρξει κοινωνία!!! Αυτή την τεράστια κοινωνική σημασία των βλακών, που ούτως ή άλλως αναγνωρίζεται από όλους, μολονότι μόνο σε έναν κοινωνιολόγο είναι επιστημονικά γνωστή.

Πρόκειται για ένα κείμενο γραμμένο στην καθαρεύουσα όπου ο Λεμπέσης εξετάζει τη βλακεία όχι απλά ως έλλειψη νοημοσύνης ή ως το αντίθετο της ευφυΐας αλλά ως κοινωνική δύναμη με καθοριστική επίδραση στην πολιτική, στη διοίκηση και στην καθημερινή ζωή του ανθρώπου.

Η κεντρική ιδέα του Λεμπέση είναι πως οι βλάκες δεν αποτελούν απλώς μία μεγάλη κοινωνική κατηγορία αλλά έναν μηχανισμό αναπαραγωγής της εξουσίας!





Χωρίζει, μάλιστα, τους βλάκες σε δύο κατηγορίες: Τους παθητικούς βλάκες που υπακούν, χειραγωγούνται και συντηρούν την κοινωνική ιεραρχία και τους ενεργητικούς (ή φιλόδοξους) βλάκες που καταλαμβάνουν θέσεις ισχύος και εκτοπίζουν τους ικανότερους.

Κατά τον Λεμπέση αυτή η δεύτερη κατηγορία είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη, διότι διαθέτει φιλοδοξία χωρίς κρίση και εξουσία χωρίς επίγνωση.

Η έμφυτη τάση του βλάκα, η οποία πολλές φορές φθάνει σε αληθινή μανία, να ανήκει σε ισχυρές και όσο το δυνατό περισσότερες πάσης φύσεως οργανώσεις, εξηγείται εύκολα πρώτον από την τάση τους προς αγελοποίηση, λόγω έλλειψης ατομικότητας και δεύτερον από τον ατομικό ζωώδη πανικό που μόνιμα τον κατατρέχει, μήπως και βρεθεί σε οποιοδήποτε είδος προλεταριάτου.

 Η τάση αυτή αποτελεί ακαταμάχητο τεκμήριο της πνευματικής του αναπηρίας. Με πολλούς τρόπους δημιουργείται αυτόματη συρροή βλακών σε πάση φύσεως οργανώσεις. Εάν είναι αυτές συμφεροντολογικές διατηρούν τουλάχιστον την σοβαρότητα των συμφερόντων που υπηρετούν.

Εάν όμως είναι «πνευματικές» μετατρέπονται με το χρόνο σε πλήρη βλακοκρατία. Με βάση αυτά είναι κατανοητό ότι η λεγεώνα των βλακών ωθείται ακατανίκητα προς την αγέλη και προς πάσης φύσεως οργανώσεις, έχει απίστευτη «έλξη» προς «αγέλες» αντιατομικές και ομαδιστικές θεωρίες πάσης φύσεως παρεμβατισμού ή «διευθυνόμενης οικονομίας», ακόμη του Σοσιαλισμού και του Κουμουνισμού. 

Έτσι εξηγείται η ατέλειωτη και αυστηρότατη επιλογή βλακών στα ομαδικά συστήματα, η οποία με τη βοήθεια της πολιτικής βίας κατοχυρώνονται ως πολιτικό και κοινωνικό καθεστώς, αφού η ελευθερία της σκέψης είναι μονίμως και εξόχως αντιπαθητική στους βλάκες, μιας και ασκούμενη από τους άλλους στρέφεται εναντίον τους, ιδίως όταν αυτοί κατέχουν θέσεις ή έχουν συνδέσει τα συμφέροντα τους με τα άτομα που τις κατέχουν.

[...]